Rize Deyimleri (Rize İli Ağızları)

27.10.2008
8.187
Rize Deyimleri (Rize İli Ağızları)

Rize ili ağızları kendi bünyesinde bazı önemli farklılıklar gösterir. Etnik yerleşmelerin değişik kollara, değişik tarihlere ve değişik alanlara yayılmasıyla ortaya çıkan bu durum bölgeyi beş ağız yöresine ayırmamızı gerekli kılmıştır.

1.Ağız Yöresi: Rize il merkezi (merkez ilçe köyleri dahil), Kalkandere, İkizdere, Güneyce, Güneysu, Büyükköy, İyidere, Derepazarı bölgeleridir. Bu yöre çerçevesindeki ağız birliğinin doğuşunda, İkizdere ilçesinin eski bir etnik çekirdek olarak büyük rol oynadığı anlaşılmaktadır.

Rize il merkezi ve yakın çevresi başta olmak üzere, bu yöre dahilindeki çeşitli köy ve beldelerde oturan en geniş ve en eski ailelerin köken bakımından İkizdere’ye bağlı olmaları, ilçenin geçmişte bölgeyi Türkleştirmek için Anadolu’dan gönderilen Türk oymakları ile Tebriz’den gelen Akkoyunlu Türkmenlerinin ilk yerleşme merkezi olduğunu düşündürmektedir.70

2. Ağız Yöresi: Çayeli ilçe merkezi ile yakın çevresini içine alan bu ağız yöresi, 1. Ağız yöresine çeşitli yönlerden benzerlik gösterir ve onu öbür üç ağız yöresinden ayıran özelliklere ortak olur.

3.Ağız Yöresi: Çamlıhemşin ve Hemsin ilçelerini içine almaktadır. Diğer ağız yörelerinden oldukça farklı niteliklerle ayrılmaktadır.

4.Ağız Yöresi: Çayeli ilçesine bağlı Kaptanpaşa (Senoz) beldesiyle köylerini içine alan dar bir yöredir. 3. Ağız yöresinin özelliklerine ortak olan bu yöre, öbür yandan çeşitli nitelikleriyle 2. Ağız yöresine yakınlık göstermektedir. Bu bakımdan Kaptanpaşa ağzı bu iki değişik ağzın karışıp kaynaşmasından doğmuş bir ağızcık olarak düşünülebilir s e de onu öbürlerinden ayıran önemli ve esasa dayalı farklılıklar vardır.

5.Ağız Yöresi: Pazar, Ardeşen, Fındıklı, Arhavi, Hopa ve Kemalpaşa ile Sarp’a kadar uzanan bölgede görülür. Lazca adı verilen yöresel bir konuşma dili de konuşulduğu bu yörede 3. Ağız yöresiyle de sıkı bir ortaklık göze çarpar. Bölgenin diyalektolojik durumu konusunda şu noktayı da belirtmek gerekir ki, yukarıda yayılışlarını göstermeye çalıştığımız ağız yörelerini idari bölümlemede olduğu gibi kesin sınırlarla birbirinden ayırmak bir noktaya kadar mümkün veya gerçekliğe uygun görünmemektedir.

Lazca adı verilen konuşma dilinin yazı dili haline getirilmesi için 1990’h yılların başında küresel güç destekli başlatılan sera çalışmaları bu ülkelerin Kafkas politikalarının bir sonucudur. Megreller ‘le ortak alfabe yaratılmaya çalışılması da yeni azınlıklar yaratma ve böylelikle bölgeye egemen olma düşüncelerinin bir sonucudur. Ancak halkımız bunların farkındadır ve bölgemizin bir Filistin yada Kuzey Irak olmasına izin vermeyecektir. SONUÇ

G. Nemeth ” Batı Rumeli ağızlarının anayurdu Trabzon, Rize, Çoruh ve Kars’tır. Diyaktolojik açıdan bu bölge kapalı ve organik bir bölgedir” görüşüyle Kuzeydoğu Anadolu ve Batı Rumeli arasındaki dil akrabalığını ortaya koymaktadır.A.Caferoğlu’da “Kuzeydoğu Anadolu, Batı Rumeli ağızlarının Köktürk abidelerinin fonetik özelliklerine sahip olduğunu” belirtmektedir.

Eskiden Kullanılan Kelime ve Deyimler Bugünkü Dilde Karşılıkları KullanılanBölge
Afomi Güya Merkez ilçe
Ander Fena, kötü Merkez ilçe
Alemedi iplik kelebini masuraya sarmak için iplik kelebinin giydirildiği düzenek Merkez İlçe
Apsomati Yanan ateşten uçuşan kıvılcımlı küller Merkez İlçe
Aba Abla, teyze, hala, yenge Merkez ilçe
Aposkal Yapılmakta olan iş Merkez ilçe
Abula Abla Merkez ilçe
Afkurmak Havlamak Merkez ilçe
Arapıça Arap kabağı,siyah kabak Merkez ilçe
Andi Dokuma tezgâhı Merkez ilçe
Azina Irmak kenarında bulunan verimli arazi Merkez İlçe
Avlak Su arkı Merkez ilçe
Açubakan Falcı Merkez Ilçe-İkizdere
Ağrına Gitmek Gururuna dokunmak Merkez Ilçe-İkizdere
Anağulis Midebulantısı, birbirine karışmak Merkez Ilçe-İkizdere
Apoksi Demircinin herhangibir demir aletini ısıtarak düzeltmesi Merkez Ilçe-İkizdere
Aşlama Küçük ağaç veya meyva fidesi Merkez ilçe -İkizdere
Ahpun Gübre Merkez ilçe
Avli Avlu Merkez Ilçe-İkizdere

 

Bıldır/Buldur Geçen yıl Merkezllçe-Kalkandere
Ballı Lobya Soya fasulyesi Merkez ilçe
Bunme Oda Merkez ilçe
Bozger Ağaçlık ve çalılık yer Merkez ilçe
Binam Yavrum Merkez ilçe
But Baldır Merkez ilçe
Bihova Çabuk, aniden Merkez ilçe
Bertilmek Toprağın yarılması Merkez ilçe
Cağ Şiş, örgü şişi Merkez ilçe
Celep Kavurma yapmak için satın alınan inek Merkez İlçe
Ceğerli Değmiş, olgunlaşmış Merkez ilçe
Ceğer Ciğer Merkez ilçe
Çambi Örgü, saç örgüsü Merkez ilçe
Çilimbura Ateş böceği Merkez ilçe
Çapika Küçük çömlek, maşraba Merkez ilçe
Çağana Yengeç Merkez ilçe
Çeğel Çakıl Merkez ilçe
Çaşıt Casus, fesatlık Merkez ilçe
Çiçili Solucan Merkez ilçe
Çorlanmak Yemek yemek Merkez ilçe
Çivit Çekirdek Merkez ilçe
Çıpa Arı iğnesi Merkez ilçe
Çınya Tavuk pisliği Merkez ilçe
Çimla Çapak, göz çapağı Merkez ilçe
Çişon Ağaca sarılan sarmaşık Merkez ilçe
Çapli Dizim Merkez ilçe
Çığırta Kızgın yağda kızartılan sulu Unlu hamur çeşidi Merkez İlçe
Çakudi/Sakudi Salkım, üzüm salkımı Merkez ilçe
Çimidi Beyin Merkez ilçe
Çupuri Ezilmiş, suyu sıkılmış üzüm artıkları Merkez İlçe
Çupi Çalı-Çırpı Merkez ilçe
Çerik Kalın tahta Merkez ilçe
Çafı Çatallı kürek Merkez ilçe
Çahatara iki cevizle yapılan çocuk oyuncağı Merkez İlçe
Çamçaka Değirmen taşı üstüne konan ve tane döken oluk Merkez İlçe

 

Çürüğayı Temmuz, çürük ay Merkez ilçe
Çuis Etmek Acımak,ağırmak Merkez İlçe
Çepli Kıymık, küçük ağaç veya taş parçası Merkez İlçe
Çahra Elle çevrilen bir düzenek Merkez ilçe
Çepuk Küçük kare şeklinde örme el sepeti. Kuviçadan küçük Merkez İlçe
Çise İnce yağmur tanecikleri Merkez ilçe
Çilotori Bağırsak Merkez ilçe
Çikli Simit Merkez İlçe
Çilikuvaris Dairevi şekilde dönmek Merkez İlçe
Çali Pati Kuş tutmaya yarayan düzenek Merkez ilçe
Çilbur Un ve ağın pişirilmesi ile yapılan yemek Merkez İlçe
Çofo Çim Merkez İlçe
Çaçel Çubuklardan örülen ve ev içinin üstüne konan dumanı geçiren döşeme Merkez İlçe
Çiça Emzik Merkez Ilçe-Çayeli
Çıkara Çalımsı bir bitki Merkez ilçe
Çerçelida Suda bulunan çok küçük canlılar Merkez ilçe
Çelefudi ince odun parçası Merkez ilçe
Dizluk Uzun erkek donu Merkez ilçe
Davli Odun kütüklerinin baltayla parçalanmış kısımları Merkez İlçe
Darni Evin en üstünde örtü ile tavan arasında kalan yer Merkez İlçe
Değmek Meyvenin Olgunlaşması Merkez ilçe
Dondarcı Düğünlerde yemeği yöneten kişi Merkez ilce
Düzenci Gelini hazırlayan bayan Merkez ilçe
Dadanmak Sıkılmak Merkez ilçe
Donak Süslenmeye ve donatmaya yarayan eşya Merkez İlçe
Doğdi Varya, çekiç ve keser’in döven kısmı Merkez İlçe
Dibek İçine buğday konulup kopalı ile dövülerek samanı ayırmaya yarayan yuvarlak biçimde içi oyulmuş taş Merkez İlçe
Dilavi Ayran küpü Merkez İlçe
Dolayluk Bele bağlanan peştemal Merkez ilçe
Eğratluk İmece Merkez ilçe

 

Çilbur Un ve ağın pişirilmesi ile yapılan yemek Merkez İlçe
Çofo Çim Merkez ilçe
Çaçel Çubuklardan örülen ve ev içinin üstüne konan dumanı geçiren döşeme Merkez İlçe
Çiça Emzik Merkez Ilçe-Çayeli
Çıkara Çalımsı bir bitki Merkez ilçe
Çerçelida Suda bulunan çok küçük canlılar Merkez ilçe
Çelefudi ince odun parçası Merkez ilçe
Dizluk Uzun erkek donu Merkez ilçe
Davli Odun kütüklerinin baltayla parçalanmış kısımları Merkez İlçe
Darni Evin en üstünde örtü ile tavan arasında kalan yer Merkez İlçe
Değmek Meyvenin Olgunlaşması Merkez ilçe
Dondarcı Düğünlerde yemeği yöneten kişi Merkez ilçe
Düzenci Gelini hazırlayan bayan Merkez ilçe
Darlanmak Sıkılmak Merkez ilçe
Donak Süslenmeye ve donatmaya yarayan eşya Merkez İlçe
Doğdi Varya, çekiç ve keser’in döven kısmı Merkez İlçe
Dibek içine buğday konulup kopalı ile dövülerek samanı ayırmaya yarayan yuvarlak biçimde içi oyulmuş taş Merkez İlçe
Dilavi Ayran küpü Merkez ilçe
Dolayluk Bele bağlanan peştemal Merkez ilçe
Eğratluk İmece Merkez İlçe
Enişte Damat Merkez ilçe
Eşkin Filiz, sürgün Merkez İlçe
Eşade insan suretinde yapılan korkuluk Merkez İlçe
Ev içi Evin girişinde içinde ocak ve mutfağın bulunduğu, oturma ve yemek yemeye yarayan bölümü Merkez İlçe
Ereti Eğrelti Otu Merkez İlçe
Emice Amca Merkez İlçe
Feli Dilim, parça, kabak felisi

 

itruka

Kestanenin ilkbaharda çimlenerek toprak üzerine çıkması

Merkez İlçe

Fufudi

Çiban,sivilce

Merkez İlçe

Fufula

Hafif

Merkez ilçe

Foli

Yuva

Merkez İlçe

Fafatara

Hafif kadın

Merkez İlçe

Fuşki

Taze gübre

Merkez ilçe

Fitra

Mısır fidanı

Merkez İlçe

Feretiko

Kendir bezi

Merkez İlçe

Fitiltopu

Hava basıncı ile çalışan ve üstüpü topunu patlatarak uzağa atan bir oyuncak

Merkez İlçe

Feğti/Fehti

Bir nevi çit

Merkez ilçe

Fümesi

Taze mısırdan öğütülmüş un. Furnesi ekmeği

Merkez ilçe

Fartik

Bele bağlanan cepli bez

Merkez İlçe

Filispit

Bisiklet

Merkez İlçe

Ferim Kalmadı

Gücüm yoktur, halsizim

Merkez İlçe

Gadanı Alsun

Sana feda olsun

Merkez ilçe

Gömüğü Sevilmek

içi güzel olmak,sevimli

Merkez ilçe

Göreslenmek

Özlemek, göresi gelmek

Merkez ilçe

Güneli

Güneş gören yer

Merkez ilçe

Gerdel

Tahtadan yapılan ve hayvanların yemek yediği kap

Merkez İlçe

Ges

Sopa

Merkez ilçe

Gorğorina

Çukur yer

Merkez ilçe

Ginzili

Damak

Merkez ilçe

Ganca

Kene

Merkez İlçe

Gaco Kuşu

Bir cins kuş

Merkez İlçe

Goy

Uvey

Merkez İlçe

Gezep

Belâ

Merkez ilçe

Ğarğaris etmek

Bağırıp çağırmak

Merkez ilçe

Gemence

Omuza alınan heybe

Merkez ilçe

Ghurtumi

Gırtlak

Merkez ilçe

Gilça

Taze Mısır

Merkez İlçe

Goladi

Büyük toprak parçası

Merkez ilçe

Heseğten

Sahiden, hakikaten

Merkez İlçe

Hizan

Cimri

Merkez ilçe

Haşli

Sıcak

Merkez ilçe

 

Haçan

Eğer

Merkez ilçe

Halaçi

Dolu

Merkez ilçe

Hapa/Hupi

Kabağın yumuşak içi veya üzümün kabuğu

Merkez ilçe

Hovini Almak

Hevesini almak

Merkez ilçe

Hohori

Baykuş

Merkez ilçe

Hapsikoli

Hamsili ekmek

Merkez ilçe

Hapsi

Hamsi

Merkez ilçe

Hamduspara

Siyah renkli diken meyvesi

Merkez ilçe

Hobur

Hortlak

Merkez ilçe

Hovum yoktur

iyi değilim, halsizim

Merkez ilçe

Hain

Çok fazla, zalim

Merkez ilçe

Hoholi

Yaprak

Merkez ilçe

Hohol Olmak

Birbirine karışmak, düğüm olmak

Merkez ilçe

Hılça/Gilça

Taze Mısır

Merkez ilçe

Haşuli

Süt ile mısır ekmeğinin pişirilerek yapılan yemek

Merkez ilçe

Hastuçi

Ezik, ezilmiş

Merkez ilçe

Hayat

Eviçi

Merkez ilçe

Hohovis Etmek

Çömelerek oturmak

Merkez ilçe

Harhali

Dane

Merkez ilçe

Hoperi

Kurutulmuş su kabağı

Merkez ilçe

Hark

Ark

Merkez ilçe

Hosti

Kızgın ateş

Merkez Ilçe-Çayeli

Hasılı Çarık

işlenmiş deriden yapılan çarık

Merkez İlçe

Hedik

Çubuklardan yapılmış geniş kar ayakkabısı

Merkez ilçe

Hizana Gelmek

ineğin çiftleşme isteği

Merkez ilçe

Hmcır/ Hınzır

Kızgınlık belli eden ve yapılan işi beğenmeyenlere yapılan hitap

Merkez ilçe

Hâloki

Tükürük

Merkez ilçe

iki Canlı

Hamile kadın

Merkez ilçe

işmar Etmek

Baş, göz, kaş ve elle işaret etmek

Merkez ilçe

Itroni

Sandalye

Merkez ilçe

Iştoni

Don

Merkez ilçe

Koftera

Suyu paylaşmak için arkın çıkışına konan düzenek

Merkez ilçe

 

Korob

Baraka

Merkez ilçe

Kuplika

Hıçkırık

Merkez ilçe

Kupas

Yüzüstü yatmak

Merkez ilçe Güneysu

Kopeli

Piç

Merkez İlçe

Kalif

Çocukların çeşitli odun parçalarıyla yaptığı oyuncak

Merkez İlçe

Kaflıl

Ocaklık, lobya kafuli, diken kafuli gibi…

Merkez İlçe

Kevi

Kavi, muhkem, sağlam

Merkez İlçe

Kavara

Yellenmek

Merkez İlçe

Köfte

Kesmeyen bıçak, alet

Merkez ilçe

Kumuşi

Kestanenin dikenli kabuğu

Merkez İlçe

Kuduçi

Gaga, kuş gagası

Merkez ilçe

Kuyis Etmek

Bağırmak, çığlık atmak

Merkez İlçe

Kunci

Kendir bitkisinin odunsu kısmı

Merkez İlçe

Kartuli

Bacalarda oluşan kurum

Merkez İlçe

Kuviça

Orme el sepeti

Merkez ilçe

Kolistavra

Kertenkele

Merkez İlçe

Katotori

Kapı eşiği

Merkez İlçe

Kukari

Çengelli sopa

Merkez ilçe

Koma

Toprak duvar,küçük U şeklinde vadi

Merkez İlçe

Keğle

Bit

Merkez İlçe

Kataça

Alın

Merkez ilçe

Kotha

Ustü açık sandık

Merkez ilçe

Kanca

Çengel

Merkez ilçe

Kopça

Düğme

Merkez ilçe

Kaleci

Boncuk

Merkez ilçe

Koça

Boncuk, öksürük nöbeti

Merkez Ilçe-Çayeli

Korkoti

Kalın öğütülmüş mısır

Merkez ilçe

Kot

Yarım tenekelik tahta külek

Merkez ilçe

Keğriça

İneklerin severek yediği Bir cins ot

Merkez ilçe

Kakaçi

Koyun Pisliği

Merkez ilçe

Koliva

Suda pişmiş taze mısır

Merkez ilçe

Kuvarı

Ham incir, makat

Merkez ilçe

Kukuçi

İnce dane

Merkez ilçe

 

Kevret

Yatak

Merkez ilçe

Koti

Kara lahananın gövdesi

Merkez ilçe

Kotila

Ense

Merkez ilçe

Komri

Tahta iskemle

Merkez ilçe

Koleti

Sac üzerine pişirilen ince ekmek, pide

Merkez ilçe

Koleti Peyniri

Pide tipinde peynir

Merkez ilçe

Kohlidi

Salyangoz

Merkez ilçe

Kupli

Asma kilit

Merkez ilçe

Kopali

Tokmak, kendir dövmeye yarayan ve su ile çalışan düzenek

Merkez İlçe

Kodes

Hapishane

Merkez ilçe

Koçyali

Su dibeği, çakal kaçıran

Merkez ilçe

Kalopya

Sarı asma kuşu

Merkez ilçe

Kemane Çalmak

Önem vermemek

Merkez ilçe

Koso

Kuluçka, tavuğun yumurta etmemesi

Merkez ilçe

Kotbaş

Aptal kişi

Merkez ilçe

Kutali

Yontulmuş odun parçası

Merkez ilçe

Kakali

Erkek çocuk erkeklik organı

Merkez ilçe

Kontra

Deri ayakkabı

Merkez ilçe

Kumar/ Komar

Bir orman bitkisi

Merkez ilçe

Küçüğayı

Şubat

Merkez ilçe

Külek

İçine yağ, minci, yoğurt gibi yiyeceklerin konduğu tahta kap

Merkez ilçe

Kurseli

Kesilen mısır bitkisinin tarlada kalan kısmı

Merkez ilçe

Karakoncolos

Kışın soğuk günleri

Merkez ilçesi

Kayde

Ezgi, türkü havası

Merkez ilçe

Kılavlamak

Aleti ince bilemek

Merkez ilçe

Kofo/ Kofı

Sağır

Merkez ilçe

Korbakor Olmak

Yok olmak, kötü duruma düşmek

Merkez ilçe

Kanci

Dilim, meyve dilimi

Merkez ilçe

Kaybana

Kötü, fena

Merkez ilçe

Kutala

İşi gücü olmayan, boşta gezen

Merkez ilçe

Kakata

Çay tohumu

Merkez ilçe

Kaçafan

Uçurum

Merkez ilçe

Kukul

Merkez ilçe

Kalac

Sıcak rüzgar

Merkez ilçe

Kukula Yün örme başlık Merkez ilçe
Koçira Tutumlu Merkez ilçe
Kandeva Musluk Merkez ilçe
Karlı-Buzlu Pekmezle karın karıştırılarak yapılan dondurma türü yiyecek Merkez İlçe
Kastaniça Beyaz kabak Merkez İlçe
Kerezayı Kiraz ayı, Haziran Merkez İlçe
Kuvalete Hızar biçmek için, biçilecek odunun üzerine konulup biçme işleminin yapıldığı tezgâh Merkez İlçe
Kupas Yüzüstü Merkez İlçe
Kapoçi Şişik Merkez ilçe
Kuçi Köpek yavrusu Merkez İlçe
Kotori Bok Merkez ilçe
Konsol içine elbiseler konan, üstü aynalı ve gelinlik kızların çeyizlerinin konduğu uzun çekmeceli mobilya Merkez İlçe
Kangali Arık, çok zayıf Merkez İlçe
Kösre Çevrilerek aletleri bilemeye yarayan yuvarlak bileme taşı Merkez İlçe
Kumanya Erzak Merkez ilçe
Kunduri Şişman Merkez ilçe
Kovuk Oyuk Merkez İlçe
Koplama Zıplayarak koşma Merkez ilçe
Kasar Kireçle yapılan beyazlatma Merkez ilçe
Likapa Meyveleri yenebilen çalımsı bir bitki Merkez İlçe
Lağus Mısır Merkez ilçe
Laho Kor ateşin yansıması Merkez ilçe
Lahmi Aptal adam Merkez ilçe
Lenger Büyük sahan Merkez ilçe
Lala Aptal Merkez ilçe
Leberdek ince uzun kişiler için söylenen argo bir kelime Merkez İlçe
Lapi Aptal Merkez ilçe
Luküs Gazla çalışan lüks lamba Merkez ilçe
Leğen Çamaşır teknesi Merkez ilçe
Lağum Atmak Dinamit patlatmak Merkez ilçe
Lop Çok olgunlaşmış meyve Merkez ilçe
Laf alup satmak Dedikodu yapmak Merkez İlçe
Lapara Aptal adam Merkez İlçe
Lobya Fasulye Merkez ilçe
Langona Kısa boylu bir yılan Merkez ilçe
Luluçi ince uzun sırık Merkez ilçe
Lapaza Otsu bitki Merkez ilçe
Lami Fasulyenin meyvesi Merkez ilçe
Livor Otsu bitki Merkez ilçe
Likmen Şişesiz yanan küçük idare lambası Merkez İlçe
Limas Etmek Karın ısınıp erimeye başlaması, havaların yumuşaması Merkez İlçe
Lina Yapmak Çamaşır asmak için ip germek Merkez ilçe
Liver Tabanca Merkez ilçe
Laperi Kavurma pişirirken tavayı karıştırmaya yarayan alet Merkez ilçe
Manca Büyük kazanda yapılan yemek Merkez ilçe
Mayali Buğday unundan yapılan mayalı ekmek Merkez İlçe
Mile Misket Merkez İlçe
Miras Mile, misket Merkez ilçe
Met-değnek Çelik çomak oyunu Merkez İlçe
Marko Erkek kedi Merkez İlçe
Masti Dişi kedi Merkez ilçe
Muncuri Sümsük Merkez ilçe
Momolika Zimilaçi dikeninin meyvesi Merkez İlçe
Miti Burun Merkez ilçe
Makoçi Mekik Merkez ilçe
Muta Hoholi konulan ve çubuktan aralıklı olarak örülen sepet Merkez İlçe
Modyoli Değirmende öğütülecek maddelerin konduğu ambar Merkez İlçe
Murmuris Etmek Homurdanmak Merkez ilçe
Maroslamak Fide yada yaprakların solması Merkez İlçe
Matahçara Omuzda taşınan herhangi bir yükün ağırlığını iki omuza bölüştürmek için diğer omuza konup yüke alttan verilen destek Merkez İlçe
Manya Kömür lekesi Merkez İlçe
Maça Çekiç Merkez ilçe
Maran Genellikle ağaçtan yapılan küçük ev Merkez İlçe
Nayla Serender,erzak ambarı Merkez ilçe
Nanuris Etmek Ninni etmek Merkez ilçe
Nabedil Olasım Yok olasun Merkez ilçe
Nefel Bıldırcın tutmak için gerilen ağ Merkez ilçe
Otluk Mısırın hayvanlar tarafından yenebilen gövdesi Merkez ilçe
Orsidi Bir cins sert ağaç Merkez ilçe
Pulama ineklere verilen sulu yiyecek Merkez Ilçe-Çayeli
Pardi Dişi çakal Merkez ilçe
Paçatura Kazılan topraktaki kaim toprak parçaları Merkez ilçe
Paçi Kız çocuk, Bekâr kız Merkez ilçe
Pali Ahırda ineğin bağlandığı kazık Merkez ilçe
Puli Tavuk veya kuş yavrusu Merkez ilçe
Puçi Tavuk veya kuş yavrusu Merkez ilçe
Puçi Karın Merkez ilçe
Perçem Mısırın baş püskülü Merkez ilçe
Peçarye Çit Merkez ilçe
Patiçi Yassı Merkez ilçe
Patoma Ahırın tahta döşemesi Merkez ilçe
Pumburi Kanatlı ve ısıran bir böcek Merkez ilçe
Podes Naylanın ağaç tekerlekleri Merkez ilçe
Pafuli Patlamış Mısır Merkez ilçe
Paçariş Etmek Mani olmak Merkez ilçe
Pati Küçük tahta Merkez ilçe
Pepeçura Şira ile unu karıştırarak yapılan bir nevi yemek Merkez ilçe
Peçi İnce deri Merkez ilçe
Peçibaş Kabak baş, saçı dökülmüş Merkez ilçe
Pahça Otların muhafaza edildiği eğreti yapı Merkez ilçe
Promo Erken gelen ve olgunlaşan sebze, ekin Merkez ilçe
Pipili Erkek çocukların cinsel organı Merkez ilçe
Pelki/Pleki Küllükte içinde ekmek pişirilmeye yarayan taştan kap Merkez ilçe
Peşe Gitmek Kızın anlaşarak oğlanın peşine gitmesi Merkez ilçe
Pitemi Yarım metrelik ölçü birimi Merkez ilçe
Pif kokmak Kötü kokmak Merkez ilçe
Peşkir Havlu Merkez ilçe
Purti Ev eşyası Merkez ilçe
Patuli Yoğun Kar Yağışı Merkez ilçe
Rahna Çakuması Örümcek Ağı Merkez ilçe
Rahna Örümcek Merkez ilçe
Rokopodi Kendir ipliği eğirmek için yapılmış bir düzenek Merkez ilçe
Roka Taneli mısır koçanı, üzerine taranmış kendir lifleri sarılan ve iplik eğirmede kullanılan Merkez İlçe
Rohtiko Kepçeli lahana içine mısır ekmeği doğranarak yapılan yemek Merkez İlçe
Rokopi Mısır fidelerinin seyreltilme işinde koparılan fidelere verilen isim. Merkez İlçe
Roğhatı Roka üzerine kendir liflerini saran meşin bir kayış Merkez ilçe
Pınıklanmak Oyalanmak Merkez ilçe
Paklanmak Temizlenmek, yokolmak Merkez ilçe
Parakami Ateşlik Merkez ilçe
Sakudi Salkım Merkez ilçe
Sizme Yoğurtun süzülerek suyu alındıktan sonra geriye kalan kısmı Merkez İlçe
Sumar Geç ekilen sebzeler Merkez ilçe
Sığran Isırgan otu Merkez ilçe
Salmi Dokuma tezgâhında dokunan bezin sarıldığı silindir. Merkez İlçe
Sumsuk Çene Merkez ilçe
Seyvan Kabak , salatalık ve sebzeler için yapılan Çardak Merkez İlçe
Simatora Omuza asılan veya bele takılan tohumluk torbası Merkez İlçe
Sebi Küçük çocuk Merkez ilçe
Sacayak Yerde yakılan ateşin üstüne konan üç ayaklı demir alet Merkez İlçe-Çayeli
Şerevaz Üzümleri ezmek için tahtadan veya betondan yapılmış depo Merkez İlçe
Şepidi Yaban ansı Merkez Ilçe-Çayeli
Şokali Mısır rokasını saran mısır kapçıkları Merkez İlçe
Şoz Güneş görmeyen yer Merkez ilçe
Şarba Eşarp Merkez İlçe
Şişeli Lamba Gaz yağı ile aydınlatan fitilli lâmba Merkez İlçe
Seyrebağı Çatının saçak kısmı Merkez ilçe
Taraba Tahta bölme Merkez ilçe
Tömeçi Omurga Merkez ilçe
Tomari Sulak yerlerde yetişen ve pazı gibi yemeği yapılan bir yabani ot Merkez İlçe
Tikoçi Dimdik ayakta durmak Merkez İlçe
Tikoça Sek sek oyunu Merkez ilçe
Teyter Üzüm toplamaya yarayan dar uzun sepet Merkez Ilçe-Çayeli
Tomele Ocağın başında bulunan büyük düz taş Merkez İlçe
Tifti Süt, ayran yada yoğurta ekmek doğranarak yapılan yemek Merkez İlçe
Terezlenmek Dengeyi kaybetmek Merkez ilçe
Tatuli El Merkez ilçe
Tami Bodur ağaç kümesi Merkez ilçe
Tomon Mısır veya ot bağlarının bir sırığa bağlanması ile meydana gelen ot yığını Merkez İlçe
Tahra Burnu kıvrık, küçük balta Merkez ilçe
Turmuli Mısır ekmeğinin kırıntılaştırılarak yağda ısıtılması ile elde edilen yemek Merkez İlçe
Taban inciri Kuru incir Merkez ilçe
Tarhuli Tarla kenarında kendiliğinden yetişen bitki Merkez İlçe
Termaş Yaramaz Merkez ilçe
Tohli Erkek Buzağı Merkez ilçe
Tavali Taze fasulyenin yağda kavrulması ile yapılan yemek Merkez İlçe
Taktaka Su ile çalışan bir oyuncak Merkez ilçe
Terek Raf Merkez ilçe
Uşak Erkek Çocuk Merkez ilçe
Ula/ola Bir sesleniş şekli Merkez ilçe
Uskuçi Mısırın koçanı Merkez ilçe
Üzüm Ayı Üzüm toplanan ay, Ekim Merkez İlçe
Uruba Elbise Merkez ilçe
Varya Büyük çekiç Merkez ilçe
Vıça İnce sopa Merkez ilçe
Vurçi Domuz derisinden kendir taramaya yarayan alet Merkez İlçe
Yenlik Hafif Merkez ilçe
Yuklamak Uyumak Merkez ilçe
Yalak Sığsu, derin değil Merkez ilçe
Yükli Gebe Merkez ilçe
Yağluk Havlu Merkez ilçe
Yalağuz Yalnız Merkez İlçe
Yangaz Yaramaz Merkez ilçe
Yegi Başlık parası Merkez ilçe
Yansılama Taklit etme Merkez ilçe
Zoli Kemiğin içindeki ilik Merkez ilçe
Zimilaçi Kışın yuvarlak, kırmızı, beyaz meyveleri olan bir diken cinsi Merkez İlçe
Zuzuli Üzüm tanesi Merkez ilçe
Zot Etmek Balta, nacak gibi ev aletlerini ısıtarak, döverek düzeltmek Merkez İlçe
Zoksilamak Köteklemek Merkez ilçe
Zivori Aşağılayıcı bir lâkap Merkez ilçe
Zivane Beyin

Yukarıda anlamları verilen kelime ve deyimler merkez ilçemizin Gündoğdu ve Güneysu bölgelerinde Akkoyunlu Türkmenlerinin yoğun olarak gelip şenlendirdikleri yerlerde konuşulmakta olup, genelde Rize’nin İkizdere kültür merkezli bölgelerde de aynı söyleniş biçimi görülmektedir. Rize’nin diğer bölgelerinde ise aynı kelime ve deyişler aynı anlamlarda fakat bazı söyleniş farklılığıyla kullanılmaktadırlar. Rize iline komşu diğer il ve bölgelerde de kullanılmış olabilir ancak bu konu araştırmamız dışında kalmıştır. Komşu il ve bölgelerin tarihini araştıran araştırmacılara yukarıdaki bilgilerin kaynaklık edeceğine şüphe yoktur.

Kelime ve deyimler alan çalışması sırasında , çoğunlukla merkez ilçenin Gündoğdu ve Güneysu bölgeleri gibi, Akkoyunlu Türkmenlerinin yerleşmiş olduğu yerlerle, İkizdere kültür merkezli yerleşimlerin görüldüğü alanlardan derlenmiştir.

YORUMLAR

  1. Anonim dedi ki:

    Bu yazılan kelimelrin bir çoğu lazca ve rumcadan alınmış Yeni bir dil oluşturulmuş Bu nedenle Rizelilerin türkçesi kırıktır

  2. Burak dedi ki:

    “Lazca adı verilen” dediğiniz dil, yüzyıllardır bu topraklarda konuşuluyor ve ayrımcılık faaliyetleriyle hiçbir alâkası yok! Bu dil ve halkı asimile edilmeye çalışılıyor ve siz de bu asimilasyona çanak tutuyorsunuz.

  3. Emine Altunbaş dedi ki:

    Çozama: İneklerin sidiği
    Fafatuka: Kelebek
    Flambur: Ihlamur
    Livor : Mürver bitkisi
    Kusteli . Mısır bitkisinin kesildikten sonra tarlada kalan kısmı
    Uskuçi : Mısır koçanının tanesiz hali
    Komri : Ağaçtan yapılmış tabure
    Zuşi . Henüz taneleri tam olmamış mısır

  4. mapavrili5353 dedi ki:

    zuçi:geçmiş,büzüşmüş,bozulmuş manalarına gelir. örn:marketten aldığımız kurumuş hıyarlar için zuçi hiyar denir.

  5. Soru dedi ki:

    Ula naptin paçi kukuli mi istiyosun da!

  6. Pardi dedi ki:

    Hep horumların deyişlerini yazmışsınız ya. Niye hiç çayeli tarafının merkezden farklı deyimlerine yer vermediniz.

  7. maviyesil dedi ki:

    zuçi ne demek?

  8. isimsiz:) dedi ki:

    purtuli: çayın çöpü turmuta :ekmek kırıntısı bunlar da benden:)

  9. necip esmer çayeli:aytoroz dedi ki:

    koğlidi:salyangoz,momoli:böcek,kotila:ense,koliva:suda pişmiş mısır,met:çelik çomak oyunu,hutimi:gırtlak,haçi:odundan tas,koleti:tandır,kofi:sağır,yaşik:kasa,minci:çökelek,harçi:sırık