Çay Bitkisi

Sponsorlu Bağlantılar


Çay bitkisi botanikte Ângiospermea çiçek açanlar bölümünden; Di-cotyledonea sınıfından ve Theaceae ya da Camellia familyasındandır. Botanikçiler tarafından çay bitkisinin genellikle kabul edilen adı Camellia sinensis (L.) O. Kuntze’dir. Yazıda (L.) harfi, sinensin sözcüğünü kullanan Linnaeus isimli botanikçinin isminin ilk harfine; O. Kuntze sözcüğü ise aynı botanikçinin sözcükleri birleştirip çayın ismini gerçekleştirmiş olmasına atfen yer almıştır.

Camellia sinensis (L.) O. Kuntze adındaki çay bitkisinin, morfolojik ayrımlılıklar gösteren üç çeşide (varyeteye) sahip olduğu hususunda botanikçiler görüş birliği içerisindedir (Kingdon Ward 1950, Whight 1962, Sharma ve Venkataramani 1974).

Bunlar:

  • 1. Çin çayı,
  • 2. Assam çayı
  • 3. Kamboçya çayıdır.

Çay bitkisi doğada büyümeye bırakıldığı zaman bir ağaç görünümünü alır. Gelişme yüksekliği varyeteler arasında, hatta tipler arasında, büyük ayrımlılık gösterir. Çay bitkisi, yaprağını dökmeyen bir bitkidir. Yaz ve kış yaprağa sahiptir. Yeterli düzeyde sıcaklık ve nemin bulunduğu yerlerde, örneğin Güney Hindistan, Sri Lanka, Cava, Sumatra ve Kenya’da yıl boyu sürgün oluşumu sürer.

Yılın mevsimleri arasında sıcaklık ve nem ayrımlılığının bulunduğu yerlerde, örneğin Kuzey ve Kuzeydoğu Hindistan’da, Kuzeydoğu Çin ve Japonya’da, Güney Afrika’nın kimi serin bölgelerinde, komşumuz Sovyetler Birliği ve İran’ın Hazar denizi kıyılarında ve ülkemizde çay bitkisinde sürgün kesintili şekilde oluşur. Yıl boyu sürgün oluşumuna uygun olmayan yerlerde, soğuk mevsimde sürgün oluşumu duraklar, yaprak ve tomurcuklarda gelişme olmaz. Bir başka deyişle soğuk mevsimde çay bitkisi dinlenme (dormansi) dönemine girer.

Sürgün mevsiminde sürgünlerin çay bitkisinde sürekli oluşabilmesi için yağmurun bol ve sıcaklığın yeterli olması gerekir. Aksi halde sürgün döneminde bitki, beklenen sürgünü veremez, gelişme önemli ölçüde geriler ve dolayısıyla ürün miktarı önemli düzeyde azalır.

Çay bitkisinin gövdesi, esmer ya da koyu esmer renktedir. Dallanma özelliği yüksektir. Gövde ve dallar üzerinde çok sayıda belirsiz (gizli) tomurcuk gözleri bulunur. Bu oigu, ürün miktarıyla yakından ilgilidir. İlk sürgünler yeşildir. Odunlaşmanın başlamasıyla alttan başlayarak yıllık sürgünler kahve rengini aiır.

Çay bitkisinde güçlü bir ana kök (kazık kök) ile çoğunluk 2-3 sıralı yan kökler vardır. Genel olarak gelişmenin üçüncü yılından başlıyarak saçak kökler oluşmaya başlar. Özellikle melez tiplerde saçak kökler, yeni bitkileri (obur dallar, fışkın) oluşturabilecek niteliktedir. Ana kök oldukça derine gider. Ancak saçak kökler toprağın yüzeyine çok yakın bulunur.

Çay bitkisinin çiçeği beyaz renklidir. Güzel kokuludur. Erkek ve dişi organları bir arada bulunur. Genel olarak yabancı döllenme olur. Tomurcuklar sabahları erken açar ve iki gün sonra çiçek yaprakları dökülür. Çay bitkisinin çiçek açma zamanı çeşide ve gelişme ortamına göre değişir.

Rize ve çevresinde çay bitkisi genellikle Ağustos ayında çiçek açar. Ekim ve Kasım aylarında bol miktarda çiçek görülür. Aralık ayı sonunda çiçeklenme sona erer. Sıcak iklime sahip ülkelerde yılın hemen hemen her ayında bitki üzerinde çiçek vardır. Meyvelerin oluşması yaklaşık bir yılda tamamlanır. Çayda çiçek tomurcuklarının oluşması ve açması, çay yapraklarında aroma maddelerinin toplanmasına yol açar. O nedenle bu mevsimde alınan yapraklar nitelikli çay üretimi için ayrı bir öneme sahiptir.

Çay bitkisinde meyveler olgunlaşmadan önce yeşil olup, kalın kabuklu, yaklaşık 2.5 cm çapında ve 1 – 4 bölmelidir. Meyve sapı da kısadır. Meyvenin her bölümünde genellikle bir tohum oluşur. Meyve olgunlaştığı zaman kahve rengini alır ve bölmeler (kapsüller) açılarak koyu kahve renkli tohumlar dökülür. Tohumlar genel olarak 1 – 2 cm çapında küre ve yarım küre şeklindedir. Tohumun üzeri sert bir kabukla kaplıdır.

Çay tohumları  ise, çay bitkisini tohum almak amacıyla yetiştirenler için bir ürün çeşididir. Ancak tohumla üretime hemen hemen son verilmiş olması nedeniyle çay bitkisinde tohum, istenilen bir ürün olma niteliğini yitirmiştir. Ülkemiz çayiıkiarının tamamına yakın bir bölümü tohumdan yetiştirilmiştir. Ancak çay bitkisinin yabancı döllenme ile tohum vermesi nedeniyle geniş ölçüde açılmalar sonucu farklı tipler oluşmuştur. O nedenle bir çay bahçesinde birbirlerinden yaprak şekli, verimi, çiçek açma durumu ve niteliği ayrımlı 30 değişik çay bitkisi bulmak olasıdır (Tekeli 1978).

Çay bitkisi tohumunun kimi fiziksel ve kimyasal özellikleri Çizelge 2-1′de verilmiştir. Çay tohumu yağı, yemeklik yağ niteliğinde olup, bileşimi zeytinyağına özdeştir (Yazıcıoğlu ve ark. 1977). Çay küspesinde yaklaşık % 14 saponin bulunur. O nedenle küspe acı ve zehirlidir. Hayvan yemi olarak değerlendirilebilmesi için küspeden saponinin ayrılması gerekir. Saponini alınmış küspe ise % 18 protein içeren değerli bir hayvan yemidir.

Çay bitkisi uzun ömürlü bir bitki olup, doğada birkaç asır yaşadığı belirlenmiştir. Kültüre alınan çay bitkilerinin genellikle 100 yıl yaşadıkları kabul edilmiştir. Çay bitkisi 4 yaşından başlayarak ürün verir ve koşullara bağlı olarak ürün miktarı 10-15 yaşından sonra en yüksek düzeye ulaşır. Çay bitkisinde ekonomik verim yaşı genellikle 50 olarak kabul edilmiştir.

Çay bitkisi başlıca iki şekilde üretilir.

Bunlar:

  • 1. Tohumla (genera-tif) ve
  • 2. Çelikle (vejetatif) üretimdir.

Daha önce de işaret edildiği gibi ülkemizde çaylıkların tamamına yakın bölümü tohumla üretilmiştir. Çay bitkisinde çoğunlukla görülen yabancı döllenme nedeniyle geniş ölçüde bir melezleşme olmakta ve bir çok değişik melez tipler ortaya çıkmaktadır.

Her ne kadar bu tiplerden kimileri ülkemiz koşullarına uyum göstermiş ve iyi denebilecek miktarda ürün veriyorlarsa da bunlar yeterli olmaktan ve amacı karşılamaktan uzaktır. O nedenle son yıllarda tohumla üretimin yerini, öteki ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de çelikle üretim almaktadır.

Kaynak: Yapraktan Bardağa Prof.Dr Burhan KAÇAR




“Çay Bitkisi” için 1 cevap               

  1. İnanılmaz kardelen gibi!

Lütfen Sizde Konu Hakkında Yorum Yazın